Dzień Wagarowicza: Tradycja, Bunt i Nowe Początki Wiosny
Dzień Wagarowicza, obchodzony niezmiennie 21 marca, to zjawisko głęboko zakorzenione w polskiej kulturze szkolnej, które co roku budzi dyskusje, a jednocześnie stanowi nieodłączny element młodzieńczego folkloru. Choć z pozoru wydaje się być jedynie pretekstem do opuszczenia lekcji, w rzeczywistości jest to złożony fenomen, łączący w sobie pradawne słowiańskie obrzędy witania wiosny z nowoczesnym pragnieniem wolności i oddechu od szkolnych obowiązków. W tym dniu, kiedy kalendarzowa wiosna oficjalnie zastępuje zimę, uczniowie w całej Polsce stają przed dylematem: zasiąść w szkolnych ławkach czy dać się porwać wiośnie, symbolicznie żegnając się z zimową szarugą i codzienną rutyną?
Ten artykuł ma na celu dogłębną analizę Dnia Wagarowicza – od jego historycznych korzeni, poprzez ewolucję w polskim systemie edukacji, aż po współczesne metody radzenia sobie z nim przez szkoły i rodziców. Przyjrzymy się, dlaczego akurat 21 marca stał się areną dla tego młodzieńczego buntu, jakie tradycje są z nim związane i jak zmienia się podejście do tego dnia na przestrzeni lat. Dowiemy się także, jakie są psychologiczne motywy stojące za chęcią opuszczenia zajęć w tym czasie i jak można przekształcić potencjalne wagary w konstruktywne i bezpieczne świętowanie.
Ewolucja Wiosennego Świętowania: Od Jarych Godów do Szkolnego Buntu
Zrozumienie Dnia Wagarowicza wymaga spojrzenia na jego prehistoryczne korzenie, sięgające czasów, gdy nasi przodkowie z ogromną czcią obchodzili moment przesilenia i równonocy. Pierwszy dzień wiosny, czyli moment równonocy wiosennej (około 20-21 marca), od wieków był czasem magicznym, symbolicznym punktem zwrotnym w cyklu natury. Dla dawnych Słowian były to Jare Gody – święto poświęcone bogu Jaryle, symbolizujące zwycięstwo życia nad śmiercią, ciepła nad zimnem, płodności nad jałowością.
Centralnym punktem tych obchodów było rytualne palenie i topienie Marzanny, słowiańskiej bogini zimy i śmierci. Kukła wykonana ze słomy, gałęzi i starych ubrań, uosabiająca wszystkie nieszczęścia, choroby i zimno, była uroczyście niesiona przez wieś, a następnie palona i wrzucana do wody. Ten dramatyczny akt miał na celu nie tylko symboliczne pożegnanie zimy, ale także zapewnienie urodzaju, obfitości i pomyślności w nadchodzącym sezonie wegetacyjnym. Wierzono, że utopienie Marzanny „oczyszcza” ziemię i przygotowuje ją na przyjęcie wiosennej energii. Z tym rytuałem często łączyła się także praktyka „chodzenia z Gaikiem” (Zielonym Latkiem), czyli przystrojonymi gałęziami symbolizującymi odradzające się życie, które noszono od domu do domu, śpiewając pieśni i prosząc o dary.
Współczesny Dzień Wagarowicza, choć znacznie zsekularyzowany i pozbawiony dawnej religijnej otoczki, nadal czerpie z tych pierwotnych pragnień. Potrzeba symbolicznego zakończenia jednego etapu (zimy, a w przenośni – szkolnej rutyny) i powitania nowego (wiosny, swobody) jest głęboko zakorzeniona w ludzkiej psychice. Jeszcze w XIX i na początku XX wieku uczniowie obchodzili ten dzień, uciekając ze szkół na „poszukiwanie wiosny” – często były to zorganizowane pochody, wycieczki za miasto, śpiewanie pieśni. W czasach PRL, kiedy szkoła była instytucją o silnym reżimie dyscyplinarnym, wagary były traktowane znacznie surowiej, jednak i wtedy uczniowie znajdowali sposoby na celebrowanie tej nieformalnej tradycji.
W latach 80. i 90. XX wieku, wraz ze zmianami społecznymi i liberalizacją podejścia do edukacji, Dzień Wagarowicza zaczął przybierać bardziej zinstytucjonalizowane formy. Szkoły, świadome niemożności całkowitego wyeliminowania tego zjawiska, zaczęły szukać kompromisów. Zamiast bezwzględnie karać za absencję, coraz częściej oferowano uczniom alternatywne, atrakcyjne formy spędzania tego dnia w murach szkoły lub pod jej nadzorem. Od „Dnia Sportu”, przez „Dzień Talentów”, po warsztaty ekologiczne – celem stało się przekierowanie energii młodzieży w konstruktywne kanały, przy jednoczesnym zachowaniu elementu świętowania. To podejście, choć wciąż ewoluujące, stało się dominującym modelem w wielu polskich placówkach edukacyjnych. W ten sposób, pierwotny bunt, który był formą sprzeciwu wobec rygorów, przekształca się w kontrolowane, a czasem wręcz wspierane przez szkołę, święto wolności i wspólnoty.
Kiedy Wiosna Budzi Się do Życia? Data i Symbolika Dnia Wagarowicza
Dzień Wagarowicza, jak już wspomniano, ma swoją stałą datę w kalendarzu – 21 marca. Ta data nie jest przypadkowa, lecz ściśle związana z astronomicznym zjawiskiem równonocy wiosennej oraz początkiem kalendarzowej wiosny.
* Równonoc wiosenna: To moment, w którym Słońce przekracza równik niebieski, zmierzając na północ. W tym dniu długość dnia i nocy jest niemal równa na całej Ziemi. W Europie Północnej i Środkowej, w tym w Polsce, oznacza to definitywny koniec astronomicznej zimy i początek astronomicznej wiosny. Choć dokładna godzina równonocy może się różnić w zależności od roku (zazwyczaj przypada między 19 a 21 marca), tradycyjnie 21 marca został przyjęty jako symboliczny początek nowej pory roku.
* Kalendarzowa wiosna: Od lat 50. XX wieku w Polsce przyjęto 21 marca jako oficjalny początek kalendarzowej wiosny. Jest to ustalenie umowne, mające na celu ujednolicenie i uproszczenie kalendarza.
* Psychologiczne znaczenie daty: 21 marca to nie tylko sucha data, ale przede wszystkim punkt zwrotny. Po miesiącach krótkich dni, niskich temperatur i często ponurej pogody, nadejście wiosny jest wyczekiwane z ogromną nadzieją. Jest to czas odrodzenia, budzenia się natury do życia – pączkujących drzew, śpiewu ptaków, cieplejszego słońca. Dla uczniów ten moment kumuluje się dodatkowo z narastającym znużeniem zimową rutyną szkolną. Długotrwałe przebywanie w zamkniętych pomieszczeniach, stres związany z nauką i sprawdzianami, a także brak aktywności na świeżym powietrzu potęgują pragnienie ucieczki i celebracji zmiany. 21 marca staje się więc idealnym pretekstem do symbolicznego „wyrwania się” z codzienności.
Tradycja Dnia Wagarowicza w Polsce jest silnie ugruntowana, co potwierdzają dane z różnych źródeł. Badania socjologiczne (choć często regionalne i niepublikowane na szeroką skalę) wskazują, że świadomość tego święta jest niemal powszechna wśród młodzieży szkolnej. W zależności od regionu i typu szkoły, frekwencja 21 marca może spadać nawet o 30-50% w stosunku do średniej rocznej. Pokazuje to, jak głęboko Dzień Wagarowicza zakorzenił się jako nieformalny, ale powszechnie uznawany element polskiego życia szkolnego, stając się czymś więcej niż tylko aktem buntu – to moment wspólnego, choć często nieplanowanego, celebrowania wolności i nadejścia nowej pory roku.
* Dzień Wagarowicza 2024: W roku 2024 Dzień Wagarowicza przypadł na czwartek, 21 marca. Oznaczało to dla wielu szkół wyzwanie w postaci organizacji alternatywnych zajęć w środku tygodnia roboczego.
* Dzień Wagarowicza 2025: W roku 2025 Dzień Wagarowicza wypadnie w piątek, 21 marca. To specyficzne ułożenie w kalendarzu, tuż przed weekendem, może dodatkowo zachęcać uczniów do skorzystania z okazji do przedłużonego wypoczynku i świętowania. Szkoły mogą więc oczekiwać jeszcze większej absencji i będą musiały szczególnie starannie zaplanować swoje działania.
Szkolne Dilematy: Jak Placówki Edukacyjne Radzą Sobie z Dniem Wagarowicza?
Dzień Wagarowicza stanowi dla szkół coroczne wyzwanie, które wymaga elastyczności i strategicznego podejścia. Z jednej strony, obowiązuje prawo oświatowe, które nakłada na uczniów obowiązek uczęszczania na zajęcia, a na szkołę – obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa i realizacji programu nauczania. Z drugiej strony, istnieje silnie zakorzeniona tradycja, którą trudno zignorować, a próby jej całkowitego stłumienia często prowadzą do odwrotnych skutków.
Reakcje szkół na nieobecność uczniów są zróżnicowane:
1. Bezwzględne ściganie wagarowiczów: Niektóre szkoły nadal stosują restrykcyjne podejście, odnotowując każdą absencję jako nieusprawiedliwioną, kontaktując się z rodzicami, a nawet stosując kary dyscyplinarne. Takie działania, choć zgodne z literą prawa, mogą prowadzić do frustracji uczniów, a także do tworzenia się „podziemnych” kanałów komunikacji o wagarach, co utrudnia szkole kontrolę nad sytuacją i bezpieczeństwem młodzieży. W skrajnych przypadkach, nadmierna surowość może wzmacniać poczucie buntu.
2. Akceptacja i przymykanie oka: W wielu placówkach panuje niepisana zasada, że w Dzień Wagarowicza przymyka się oko na nieusprawiedliwione nieobecności, zwłaszcza jeśli dotyczą one pojedynczych lekcji. Jest to często pragmatyczne podejście, wynikające z przekonania, że walka z wiatrakami jest nieskuteczna, a ważniejsze jest skupienie się na dobrych relacjach z uczniami.
3. Tworzenie alternatywnych, atrakcyjnych zajęć: To najbardziej progresywne i skuteczne podejście. Szkoły wychodzą naprzeciw potrzebom młodzieży, organizując w tym dniu specjalne wydarzenia, które sprawiają, że pozostanie w szkole staje się atrakcyjniejsze niż wagary. Przykłady takich inicjatyw to:
* Dni Sportu i Gry Terenowe: Wielu dyrektorów i nauczycieli dostrzega wartość aktywności fizycznej na świeżym powietrzu. Organizowane są turnieje sportowe, biegi na orientację, zawody międzyklasowe, a nawet wyjścia na basen czy lodowisko. Szkoła Podstawowa nr 15 w Krakowie, na przykład, co roku organizuje „Wiosenne Gry Miejskie”, gdzie uczniowie w grupach rozwiązują zagadki i wykonują zadania w różnych punktach miasta, ucząc się jednocześnie historii lokalnej.
* Dzień Talentów i Konkursy: Uczniowie mają okazję zaprezentować swoje pasje i umiejętności artystyczne, muzyczne, recytatorskie. Konkursy wiedzy, kalambury, pokazy mody ekologicznej czy talent show to popularne formy integracji i zabawy. Liceum Ogólnokształcące w Gdańsku od lat organizuje „Wiosenną Rewię Talentów”, która wypełnia całe popołudnie i przyciąga niemal 80% uczniów.
* Warsztaty i Projekty Edukacyjne: Coraz częściej Dzień Wagarowicza wykorzystywany jest do realizacji projektów związanych z ekologią, zdrowym stylem życia, sztuką czy nowymi technologiami. Warsztaty tworzenia eko-biżuterii, zajęcia z robotyki, lekcje gotowania czy spotkania z ciekawymi ludźmi z różnych zawodów oferują wartościową alternatywę dla standardowych lekcji. Szkoła w Katowicach w 2023 roku zorganizowała „Zielony Dzień”, podczas którego uczniowie sadzili drzewa na terenie szkoły i uczyli się o bioróżnorodności.
* Akcje Charytatywne i Społeczne: Angażowanie młodzieży w wolontariat, zbiórki dla potrzebujących, sprzątanie okolicy czy pomoc w schronisku dla zwierząt uczy empatii i odpowiedzialności społecznej. Takie inicjatywy nie tylko zapobiegają wagarom, ale także kształtują postawy obywatelskie.
Wpływ tych działań:
* Zmniejszenie liczby wagarowiczów: Atrakcyjne zajęcia sprawiają, że uczniowie chętniej pozostają w szkole, postrzegając ten dzień jako święto, a nie przymus.
* Wzmacnianie więzi: Wspólne aktywności integrują społeczność szkolną – uczniów, nauczycieli i rodziców.
* Bezpieczeństwo: Uczniowie spędzają czas pod opieką dorosłych, co eliminuje ryzyko związane z niekontrolowanymi wagarami (np. wypadki, niewłaściwe towarzystwo).
* Wartość edukacyjna: Nawet zabawa może mieć wymiar edukacyjny, rozwijając kreatywność, umiejętności społeczne czy wiedzę o świecie.
Kwestie prawne i odpowiedzialność:
Warto pamiętać, że formalnie Dzień Wagarowicza nie jest dniem wolnym od szkoły. Rodzice mają obowiązek dopilnowania, aby ich dzieci uczęszczały na zajęcia. W przypadku nieusprawiedliwionej nieobecności szkoły mają prawo (i obowiązek) reagować zgodnie z wewnętrznym regulaminem oraz przepisami oświatowymi. Mogą to być rozmowy z wychowawcą, upomnienia, a w skrajnych przypadkach (długotrwała, powtarzająca się absencja) nawet wezwanie rodziców do szkoły lub zgłoszenie sprawy do sądu rodzinnego (w przypadku młodzieży niepełnoletniej). Dlatego tak kluczowe jest otwarte komunikowanie się rodziców ze szkołą i, jeśli to możliwe, wspólne planowanie tego dnia.
Współczesne Obchody i Rytuały: Poza Topieniem Marzanny
Tradycje związane z Dniem Wagarowicza ewoluowały, jednak wiele z nich wciąż czerpie z dawnych obyczajów ludowych witania wiosny. Współczesne obchody to mieszanka symbolicznego pożegnania zimy, radości z nadejścia cieplejszych dni oraz, w przypadku szkół, prób skierowania tej energii w konstruktywne ramy.
Topienie Marzanny – od rytuału do zabawy:
Topienie Marzanny, choć pierwotnie miało głęboki sens magiczny, dziś jest głównie radosną, symboliczną zabawą. Uczniowie, często z pomocą nauczycieli, konstruują kukłę z łatwo dostępnych materiałów – słomy, starych ubrań, gazet. Często też piszą na niej hasła symbolizujące to, z czym chcą się pożegnać (np. „złe oceny”, „lenistwo”, „nuda”). Następnie Marzanna jest uroczyście niesiona w orszaku nad pobliską rzekę, jezioro czy staw i wrzucana do wody, zazwyczaj ze skandowaniem i radosnymi okrzykami.
* Ekologiczne Marzanny: W trosce o środowisko, coraz więcej szkół odchodzi od wrzucania do wody syntetycznych materiałów. Popularne stają się „eko-Marzanny” wykonane wyłącznie z biodegradowalnych surowców, takich jak słoma, bibuła, zasuszone kwiaty. Czasem zamiast tradycyjnego topienia, organizuje się uroczyste palenie (w kontrolowanych warunkach i za zgodą odpowiednich służb) lub po prostu symboliczne rozbieranie kukły. Niektóre szkoły całkowicie rezygnują z Marzanny na rzecz sadzenia wiosennych kwiatów czy drzewek.
* „Topienie” symboli: Czasem, zamiast tradycyjnej kukły, „topi się” symbolicznie kartki z negatywnymi cechami, z którymi uczniowie chcą się pożegnać przed nadejściem wiosny i lepszych dni.
Inne popularne obrzędy i aktywności:
* Pochody i wycieczki: Wiele klas, za zgodą rodziców i pod opieką nauczycieli, organizuje krótkie wycieczki do parków, lasów czy na obrzeża miasta. Celem jest obserwacja budzącej się przyrody, pikniki na świeżym powietrzu, wspólne gry i zabawy. Szkoły często przygotowują także konkursy związane z przyrodą lub ekologią podczas tych wyjść.
* „Szukanie wiosny”: To tradycyjna zabawa, polegająca na poszukiwaniu pierwszych oznak wiosny – przebiśniegów, krokusów, pączkujących drzew, pierwszych owadów. Często towarzyszy temu robienie zdjęć, tworzenie zielników czy dzienników obserwacji.
* Kolory wiosny: Uczniowie przychodzą ubrani w jasne, wiosenne kolory – zielony, żółty, niebieski, symbolizujące odrodzenie i energię.
* Powitanie słońca: W niektórych regionach nadal kultywuje się tradycje powitania słońca, choć w bardziej nowoczesnej formie – np. przez wykonywanie ćwiczeń jogi na świeżym powietrzu, śpiewanie piosenek o wiośnie czy wspólne rysowanie wiosennych symboli.
* Wydarzenia szkolne: Jak wspomniano, szkoły aktywnie organizują „Dni otwarte”, „Dni sportu”, „Festiwale talentów”, „Eko-dni” czy warsztaty tematyczne. Dzięki temu, Dzień Wagarowicza przestaje być dniem ucieczki, a staje się dniem wspólnego, radosnego świętowania w bezpiecznym środowisku.
Te tradycje, zarówno te o starożytnych korzeniach, jak i te nowoczesne, pokazują, jak silna jest w ludziach, a zwłaszcza w młodzieży, potrzeba celebrowania cyklicznych zmian w naturze i dążenie do wolności. Dzień Wagarowicza, mimo swojego kontrowersyjnego charakteru, pozostaje ważnym elementem kulturowym, który uczy wspólnoty, kreatywności i – co najważniejsze – radości z życia i otaczającego świata.
Psychologia Ucieczki od Ławek: Dlaczego Młodzież Wybiera Wagary?
Zjawisko wagarowania w Dzień Wagarowicza jest znacznie bardziej złożone niż proste lenistwo czy brak szacunku dla szkoły. Za decyzją o opuszczeniu zajęć kryje się szereg czynników psychologicznych i społecznych, które warto zrozumieć, aby skutecznie reagować na to zjawisko.
1. Potrzeba wolności i autonomii: Okres dorastania to czas intensywnego poszukiwania własnej tożsamości i dążenia do autonomii. Szkoła, ze swoimi regułami, harmonogramem i autorytetem, może być postrzegana jako ograniczająca. Dzień Wagarowicza oferuje symboliczną ucieczkę od tych ograniczeń, dając poczucie kontroli nad własnym czasem i decyzjami. Jest to rodzaj mini-buntu, który pozwala młodzieży poczuć się bardziej dorosło i niezależnie.
2. Ucieczka od rutyny i stresu: Codzienna rutyna szkolna, presja związana z ocenami, nadmiar zadań domowych i testów mogą prowadzić do wypalenia i znużenia. Dzień Wagarowicza jest postrzegany jako zasłużona przerwa, „reset” od wymagań edukacyjnych. Położenie go na początku wiosny, po zimowej stagnacji, potęguje to pragnienie oddechu i swobody.
3. Wpływ rówieśników i presja grupowa: Dla nastolatków przynależność do grupy rówieśniczej jest kluczowa. Jeśli większość kolegów i koleżanek planuje wagary, odmowa może prowadzić do poczucia wykluczenia i obawy przed byciem uznanym za „dziwaka” lub „szkolniaka”. Dzień Wagarowicza staje się często rytuałem inicjacji, sprawdzianem przynależności do społeczności rówieśniczej. Badania psychologiczne wskazują, że presja rówieśnicza jest jednym z najsilniejszych czynników wpływających na zachowania młodzieży, często przeważając nad autorytetem dorosłych.
4. Atrakcyjność nowości i przygody: Wagarowanie, zwłaszcza gdy jest obarczone ryzykiem wykrycia, może być postrzegane jako ekscytujące i pełne przygody. Niezaplanowany dzień, spędzony w niecodzienny sposób, dostarcza silnych emocji i wspomnień, które stają się częścią młodzieńczego doświadczenia.
5. Brak zaangażowania w zajęcia szkolne: Jeśli uczniowie nie czują się zmotywowani do nauki, nie widzą sensu w konkretnych lekcjach lub po prostu nudzą się w szkole, Dzień Wagarowicza staje się idealnym pretekstem do uniknięcia nieatrakcyjnych zajęć. W takim przypadku absencja w tym dniu jest symptomem głębszych problemów z zaangażowaniem w proces edukacyjny.
6. Celebrowanie wiosny: Wreszcie, nie można zapominać o fundamentalnym aspekcie tego dnia – chęci świętowania nadejścia wiosny. Po długiej zimie, potrzeba wyjścia na świeże powietrze, poczucia słońca na skórze i obserwowania budzącej się natury jest instynktowna i silna. Dzień Wagarowicza idealnie wpisuje się w tę naturalną potrzebę.
Zrozumienie tych motywacji jest kluczowe dla rodziców i nauczycieli. Zamiast demonizować wagary, warto rozważyć, jak można przekierować te naturalne potrzeby młodzieży w konstruktywne i bezpieczne formy, które jednocześnie celebrują wiosnę i sprzyjają rozwojowi.
Wskazówki dla Rodziców i Nauczycieli: Jak Konstruktywnie Podeszlić do Dnia Wagarowicza?
Dzień Wagarowicza nie musi być źródłem konfliktu i frustracji. Przy odpowiednim podejściu może stać się okazją do budowania pozytywnych relacji, rozwijania kreatywności i wzmacniania poczucia wspólnoty. Oto praktyczne wskazówki dla rodziców i nauczycieli:
Dla Rodziców:
1. Otwarta komunikacja: Rozmawiajcie z dziećmi o Dniu Wagarowicza. Zapytajcie o ich plany, oczekiwania i powody, dla których chcieliby opuścić szkołę. Zamiast od razu zakazywać, spróbujcie zrozumieć ich perspektywę.
2. Zrozumienie konsekwencji: Wyjaśnijcie dzieciom, jakie są potencjalne konsekwencje nieusprawiedliwionej nieobecności (np. gorsze oceny, uwagi, problemy w szkole, a w przypadku poważniejszych problemów – kontakt szkoły z rodzicami). Podkreślcie, że nieobecność wpływa na ich edukację i może mieć realne skutki.
3. Propozycja alternatywy: Jeśli dziecko bardzo chce „świętować” wiosnę, zaproponujcie wspólną, zaplanowaną aktywność poza szkołą (np. wycieczka rowerowa, piknik, wizyta w muzeum, ogród botaniczny) po lekcjach lub w weekend poprzedzający/następujący dzień wagarowicza. Jeśli jest możliwość, uzgodnijcie to ze szkołą i usprawiedliwijcie dzień wolny jako wyjście rodzinne.
4. Bezpieczeństwo przede wszystkim: Jeśli dziecko planuje spotkać się z przyjaciółmi poza szkołą, ustalcie zasady bezpieczeństwa: gdzie pójdą, z kim, jak długo będą poza domem. Poproście o kontakt telefoniczny. Pamiętajcie, że wagarowanie bez wiedzy dorosłych jest niebezpieczne.
5. Wspieranie szkolnych inicjatyw: Zachęcajcie dzieci do udziału w programach i wydarzeniach organizowanych przez szkołę. Podkreślcie, że to fajna okazja do spędzenia czasu z kolegami w bezpiecznym i zorganizowanym środowisku.
6. Utrzymywanie kontaktu ze szkołą: Bądźcie świadomi, jakie działania podejmuje szkoła w Dzień Wagarowicza. Jeśli planujecie nieobecność dziecka, powiadomcie o tym wychowawcę – to buduje zaufanie i odpowiedzialność.
Dla Nauczycieli i Dyrekcji Szkół:
1. Planowanie z wyprzedzeniem: Nie ignorujcie Dnia Wagarowicza. Zamiast tego, potraktujcie go jako okazję do wzbogacenia życia szkolnego. Zaplanujcie atrakcyjne zajęcia z dużym wyprzedzeniem (np. na początku semestru), tak aby uczniowie i rodzice wiedzieli o nich.
2. Zaangażowanie uczniów w planowanie: Dajcie uczniom poczucie wpływu na ten dzień. Stwórzcie rady uczniowskie lub zespoły, które będą mogły zgłaszać pomysły na aktywności. To zwiększy ich zaangażowanie i poczucie odpowiedzialności.
3. Różnorodność atrakcji: Oferujcie szeroki wachlarz zajęć, aby każdy uczeń mógł znaleźć coś dla siebie – od sportowych, przez artystyczne, po edukacyjne i społeczne. Pamiętajcie o aktywnościach na świeżym powietrzu, które są szczególnie
